اعتباریابی راهکارهای تقویت تفکر انتقادی، خلاق و حل مسئله در فرایند یاددهی-یادگیری از نگاه معلمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

2 دانشجوی دکتری تخصصی مدیریت آموزشی دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

3 استاد گروه مدیریت آموزشی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف اعتباریابی راهکارهای تقویت تفکر انتقادی، خلاق و حل مسئله در فرایند یاددهی-یادگیری از نگاه معلمان در شهر سنندج در سال 1404 بود.
روش پژوهش: این پژوهش از نوع توصیفی با راهبرد پیمایشی است. از یک پرسشنامه محقق‌ساخته مشتمل بر ۳۱ گویه (بر اساس مقولات استخراج‌شده) استفاده شد. این پرسشنامه در میان نمونه‌ای شامل ۲۷۶ نفر از معلمان شهر سنندج در سال 1404 توزیع و داده‌های آن جمع‌آوری شد. تجزیه و تحلیل نتایج با استفاده از تحلیل‌های آماری مانند آزمون t تک‌نمونه‌ای، ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل مسیر، و برازش مدل با استفاده از نرم افزارهای آماری SPSS و Smart PLS انجام شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که شاخص‌های برازش مدل اندازه‌گیری و مدل ساختاری در سطح مطلوب قرار داشتند و مدل مفهومی از برازش مناسبی برخوردار بود. همچنین، نتایج تحلیل مسیر نشان داد که روابط بین عوامل علّی و پدیده محوری، عوامل زمینه‌ای و راهبردها، عوامل مداخله‌گر و راهبردها و نیز راهبردها و پیامدها معنادار بود (05/0>P)، در حالی که رابطه بین پدیده محوری و راهبردها معنادار نبود (05/0<P).
نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که تقویت مهارت‌های تفکر انتقادی، تفکر خلاق و حل مسئله مستلزم توجه هم‌زمان به عوامل زمینه‌ای، شرایط مداخله‌گر و راهبردهای آموزشی است و بهره‌گیری از این راهکارها می‌تواند در ارتقای کیفیت فرایند یاددهی-یادگیری نقش مؤثری ایفا کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Validating effective strategies for strengthening critical, creative thinking and problem solving in the teaching-learning process from the perspective of teachers

نویسندگان [English]

  • Mehdi Salehi 1
  • Poorya Fatehi 2
  • Naser Shirbegi 3
1 Educational sciences, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
2 PhD student in Educational Management, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran.
3 Professor, Department of Educational Management, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Kurdistan, Sanadaj, Iran
چکیده [English]

Objective: The present study aims to validate strategies for strengthening critical, creative thinking, and problem solving in the teaching-learning process from the perspective of teachers in the city of Sanandaj in 2025.
Methods: This is a descriptive study with a survey strategy. A researcher-made questionnaire consisting of 31 items (based on the extracted categories) was used. This questionnaire was distributed among a sample of 276 teachers in Sanandaj in 1404 and its data was collected. Results were analyzed using statistical analyses such as one-sample t-test, Pearson correlation coefficient, path analysis, and model fitting using SPSS and Smart PLS statistical software.
Results: The findings showed that the fit indices of the measurement model and the structural model were at the desired level and the conceptual model had an appropriate fit. Also, the results of path analysis showed that the relationships between causal factors and the central phenomenon, contextual factors and strategies, intervening factors and strategies, and strategies and outcomes were significant (P<0.05), while the relationship between the central phenomenon and strategies was not significant (P<0.05).
Conclusion: The research findings indicate that strengthening critical thinking, creative thinking, and problem-solving skills requires simultaneous attention to contextual factors, intervening conditions, and educational strategies, and utilizing these strategies can play an effective role in improving the quality of the teaching-learning process.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical thinking
  • creative thinking
  • problem-solving thinking
  • solution
  • validation

مراجع

احمدبیگی، ف.، احقر، ق.، و ایمانی نایینی، م. (1398). اثربخشی آموزش تفکر انتقادی بر شیوه‌های حل مسئله در دانشجویان. تدریس پژوهی، 7(2)، 21-36.
اصغری، ف.، خادمی، س.، و وصالی، م. (1400). شباهت‌ها و تفاوت‌های نظریه‌های یادگیری رفتارگرایی، شناخت‌گرایی و برساخت‌گرایی از دیدگاه شانک. پژوهش در آموزش علوم تجربی، 1(1)، 35-50.
اکبری بورنگ، م.، عجم، ع. ‌ا.، جعفری ثانی، ح.، صابری، ر و شکوهی‌فرد، ح. (1395). طراحی و اعتباریابی الگوی تدریس مجازی باکیفیت در نظام آموزش عالی ایران. پژوهش‌های کیفی در برنامه درسی، 1(2)، 73-106. [Doi: 10.22054/qric.2016.7036]
آرین‌نژاد، م.، عمادیان، س. ع.، و حیدری، ش. (۱۴۰۴). مقایسه اثربخشی آموزش مبتنی بر مؤلفه‌های شناختی تفکر انتقادی و برنامه توالی واجی لیندامود بر توجه دانش‌آموزان نارساخوان. ناتوانی‌های یادگیری، ۱۵(۱)، 1-13. [Doi: 10.22098/jld.2025.17871.2265 ]
بیگی، ب.، ابراهیمی، م.، مهراندیش، ع.، و نطرصیدی، ع. (1395). نقش معلمان در پرورش تفکر خلاق. سومین همایش ملی راهکارهای توسعه و ترویج علوم تربیتی، روانشناسی، مشاوره و آموزش در ایران، تهران. [https://civilica.com/doc/594637]
جعفری، ع.، چایچیان، ز.، پورمحسنی، ف. و سلمانی، ع. (1403). اﺛربخشی آموزش پذیرش و تعهد بر کنترل خشم و تاب‌آوری در والدین کودکان دارای ناتوانی یادگیری. ناتوانی‌های یادگیری، 13(3)، 17-31. [Doi:10.22098/jld.2024.13727.2121]
چناری، گ.، و نجفی، ح. (1394). مطالعه تأثیر آموزش تفکر انتقادی و حل مسئله بر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان. کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی.
خلیلی، س.، و حسینی، ا. ا. (1389). تبیین جایگاه خلّاقیّت در اندیشه‌های تربیتی پست مدرنیسم. اندیشه‌های نوین تربیتی، 6(4)، 9-22. [Doi: 10.22051/jontoe.2010.216]
رضائی، ب.، عینی، س.، و زمستانی، م. (۱۴۰۳). رابطه حساسیت به طرد با مشکلات رفتاری عاطفی دانش‌آموزان با ناتوانی یادگیری: نقش میانجی تنظیم هیجان. ناتوانی‌های یادگیری، ۱۴(۱)، ۵۲–۶۵. [doi: 10.22098/jld.2024.15786.2195]
رسولی ثانی‌آبادی، ع.، افروز، غ.، یاریاری، ف.، و غلامعلی لواسانی، م. (1402). تدوین و ارزیابی اثربخشی برنامه آموزش خلاق بر نشاط معنوی، تفکر خلاق و مهارت حل مسئله در دانشجویان دانشگاه‌های مشهد. مطالعات روانشناسی تربیتی، 20(49)، 21-47. [Doi: 10.22111/jeps.2023.42317.5027]
سلیمی، پ.، یزدانی‌پور، ف.، و سلیمی، م. (1402). مقایسه و رابطه تفکر خلاق و تفکر انتقادی با قدرت حل مسئله در دانش‌آموزان دختر و پسر تیزهوش مقطع متوسطه. پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، 60، 30-46.
سهرابی، ن.، و شامرادی، ح. (1403). بررسی کتب فارسی دوره ابتدایی بر اساس مؤلفه‌های تفکر انتقادی. رویکرد فلسفه در مدارس و سازمان‌ها، 3(3)، 22-33. [Doi: 10.22034/esbam.2024.460153.1054]
صفاریه، م.، و عرب کرمانی، ز. (1399). بررسی میزان توجه به تفکر انتقادی لیپمن در کتاب تعلیمات اجتماعی پایه سوم ابتدایی. پژوهش در آموزش علوم ابتدایی،2(3) 86-75.
کاکابرایی، ک.، و صاحب، خ. (1400). مقایسه تفکر خلاق، تفکر انتقادی و حل مسئله اجتماعی در بین نوجوانان تیزهوش و عادی. رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، 3(9)، 170-179.
محمدولیلو، م.، و بیات، ی. (1402). مفهوم‌شناسی تدریس. چهارمین همایش ملی دانش پداگوژی محتوا (PCK) در آموزش ابتدایی. https://civilica.com/doc/1763983
نادری، م.، صفری، ا.، و قشلاقی، ش. (1400). تأثیر آموزش مهارت حل مسئله تریز بر تفکر خلاق و انتقادی دانش‌آموزان دوره دوم ابتدایی. پویش در آموزش علوم انسانی، 7(22)، 77-96.
نریمانی، م.، جباری قوزلوجه، ع.، و شهریور، آ. (۱۴۰۴). اثربخشی آموزش مبتنی بر توسعه راهبرد خودتنظیمی بر بهبود خودکارآمدی، کنترل هیجان و انگیزه پیشرفت در دانش‌آموزان دارای اختلالات یادگیری. ناتوانی‌های یادگیری، ۱۴(۴)، 80-94. [Doi: 10.22098/jld.2025.17297.2251]
نریمانی، م.، و صادق‌زاده بلیل، ن. (۱۴۰۳). مقایسه سبک‌های تفکر و بهزیستی تحصیلی در دانش‌آموزان با و بدون ناتوانی یادگیری. ناتوانی‌های یادگیری، ۱۴(۱)، 74-66. [Doi: 10.22098/jld.2024.14819.2159]
هیر، جوزف اف (1395). مدل‌سازی معادلات ساختاری: کمترین مربعات جزئی. نگاه دانش.
Ahmadbeygi, F., Aghhar, G., & Imani Naeini, M. (2019). The effectiveness of critical thinking training on problem-solving styles in students. Teaching Research, 7(2), 21-36. [Persian]
Arian Nezhad, M., Emadian, S. O., & Heydari, S. (2025). Comparing the effectiveness of education based on the cognitive components of critical thinking and the Lindamood phonological sequencing program on the attention of dyslexic students. Journal of Learning Disabilities, 15(1), 1–13. [Persian] [Doi:10.22098/jld.2025.17871.2265]
Akbari Bourang, M., Ajam, A.-A., Jafari Sani, H., Saberi, R., & Shokouhi Fard, H. (2016). Designing and validating a quality virtual teaching model in Iran’s higher education system. Qualitative Research in Curriculum, 1(2), 73-106. [Persian] [Doi: 10.22054/qric.2016.7036]
Asghari, F., Khademi, S., & Vesali, M. (2021). Similarities and differences among behaviorism, cognitivism, and constructivism learning theories from Schunk’s perspective. Research in Science Education, 1(1), 35-50. [Persian]
Barta, A., Fodor, L. A., Tamas, B., & Szamoskozi, I. (2022). The development of students critical thinking abilities and dispositions through the concept mapping learning method–A meta-analysis. Educational Research Review, 37, 100481. [Doi: 10.1016/j.edurev.2022.100481]
Beigi, B., Ebrahimi, M., Mehrandish, A., & Nazarseyyedi, A. (2016). The role of teachers in fostering creative thinking. Third National Conference on Strategies for the Development and Promotion of Educational Sciences, Psychology, Counseling, and Education in Iran, Tehran. [Persian] https://civilica.com/doc/594637
Chang, Y.-S., Chien, Y.-H., Yu, K.-C., Chu, Y.-H., & Chen, M. Y.-c. (2016). Effect of TRIZ on the creativity of engineering students. Thinking Skills and Creativity, 19, 112-122. [Doi: 10.1016/j.tsc.2015.10.003]
Chenari, G., & Najafi, H. (2015). A study of the effect of critical thinking and problem-solving instruction on students’ academic achievement. International Conference on Humanities, Psychology, and Social Sciences. [Persian]
Flores, K. L., Matkin, G. S., Burbach, M. E., Quinn, C. E., & Harding, H. (2012). Deficient critical thinking skills among college graduates: Implications for leadership. Educational Philosophy and Theory, 44(2), 212-230. [Doi: 10.1111/j.1469-5812.2010.00672.x]
Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. [Doi: 10.1177/002224378101800104]
Garside, C. (1996). Look who’s talking: A comparison of lecture and group discussion teaching strategies in developing critical thinking skills. Communication Education, 45(3), 212-227. [Doi: 10.1080/03634529609379050]
Haerazi, H., Dehghani, S., Rachmawati, U., & Irwansyah, D. (2021). The C-BIM model in improving reading, writing, and critical thinking skills: Outcome and perception. Jurnal Penelitian Dan Pengkajian Ilmu Pendidikan: E-Saintika, 5(2), 152-167. [Doi: 10.36312/esaintika.v5i2.503]
Hair, J. A. (2016). Structural equation modeling: Partial least squares. Negah-e Danesh. [Persian]
Henseler, J., Ringle, C. M., & Sinkovics, R. R. (2009). The use of partial least squares path modeling in international marketing in new challenges to international marketing. Emerald Group Publishing Limited, 277-319.
Jafari, E., Chaichian, Z., Pourmohseni, F. & Salmani, A. (2024). The effectiveness of acceptance and commitment training on anger control, resilience and in parents of children with learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 13(3), 17-31. [Doi:10.22098/jld.2024.13727.2121]
Kakabaraee, K., & Saheb, K. (2021). Comparison of creative thinking, critical thinking, and social problem solving among gifted and ordinary adolescents. New Approaches in Islamic Studies, 3(9), 170-179. [Persian] www.magiran.com/p2442625
Keeley, S. M., Shemberg, K. M., Cowell, B. S., & Zinnbauer, B. J. (1995). Coping with student resistance to critical thinking: What the psychotherapy literature can tell us. College Teaching, 43(4), 140-145. [Doi: 10.1080/87567555.1995.9925537]
Khalili, S., & Hosseini, A. S. (2010). Explaining the position of creativity in the educational ideas of postmodernism. Journal of New Thoughts on Education, 6(4), 9-22. [Persian] [Doi: 10.22051/jontoe.2010.216]
Kline, R. B. (2023). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford publications.
Martz, B., Hughes, J., & Braun, F. (2017). Creativity and problem-solving: Closing the skills gap. Journal of Computer Information Systems, 57(1), 39-48. [Doi: 10.1080/08874417.2016.1181492]
Mohammadvalilou, M., & Bayat, Y. (2023). Conceptualization of teaching. Fourth National Conference on Pedagogical Content Knowledge (PCK) in Elementary Education. [Persian] https://civilica.com/doc/1763983
Naderi, M., Safari, A., & Ghashlaghi, S. (2021). The effect of TRIZ problem-solving skills training on the creative and critical thinking of second-cycle elementary students. Dynamics in Human Sciences Education, 7(22), 77-96. [Persian]
Narimani, M., & Sadeghzadeh Balil, N. (2024). Comparison of thinking styles and academic well-being in students with and without learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 14(1), 66–74. [Persian] [Doi:10.22098/jld.2024.14819.2159]
Narimani, M., Jabbari Gouzloujeh, A., & Shahrivar, A. (2025). Effectiveness of self-regulation strategy development training on improving self-efficacy, emotion control, and achievement motivation in students with learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 14(4), 80–94. [Persian] [Doi: 10.22098/jld.2025.17297.2251]
Prinz, A., Golke, S., & Wittwer, J. (2020). To what extent do situation-model-approach interventions improve relative metacomprehension accuracy? Meta-analytic insights. Educational Psychology Review, 32(4), 917-949. [Doi: 10.1007/s10648-020-09558-6]
Rajagopalan, I. (2019). Concept of Teaching. Shanlax International Journal of Education, 7(2), 5-8. [Doi: 10.34293/education.v7i2.329]
Rasouli Saniabadi, E., Afrooz, G.-A., Yariyari, F., & Gholamalilavasani, M. (2023). Development and evaluation of the effectiveness of a creative training program on spiritual vitality, creative thinking, and problem-solving skills in students of Mashhad universities. Educational Psychology Studies, 20(49), 21-47. [Persian] [Doi: 10.22111/jeps.2023.42317.5027]
Rezaie, B., Eyni, S., & Zemestani, M. (2024). The relationship between rejection sensitivity with emotional-behavioral problems in students with learning disabilities by mediating role of emotion regulation. Journal of Learning Disabilities, 14(1), 52–65. [Persian] [Doi: 10.22098/jld.2024.15786.2195]
Sabariego Puig, M., Sanchez-Marti, A., Ruiz-Bueno, A., & Sanchez-Santamaria, J. (2020). The effects of learning contexts on the development of reflective thinking in university education: Design and validation of a questionnaire. Sustainability, 12(8), 3298. [Doi: 10.3390/su12083298]
Saffarieh, M., & Arab Kermani, Z. (2020). Examining the degree of attention to Lipman’s critical thinking in the third-grade elementary social studies textbook. Research in Elementary Science Education, 2(3), 75-86. [Persian]
Salimi, P., Yazdanipour, F., & Salimi, M. (2023). Comparison and relationship of creative thinking and critical thinking with problem-solving ability in gifted male and female secondary school students. Modern Advances in Psychology, Educational Sciences, and Education, (60), 30-46. [Persian]
Sarwanto, S., Fajari, L. E. W., & Chumdari, C. (2021). Critical thinking skills and their impacts on elementary school students. Malaysian Journal of Learning and Instruction, 18(2), 161. [Doi: 10.32890/mjli2021.18.2.6]
Segundo-Marcos, R., Carrillo, A. M., Fernández, V. L., & González, M. T. D. (2023). Age-related changes in creative thinking during late childhood: The contribution of cooperative learning. Thinking Skills and Creativity, 49, 101331. [Doi: 10.1016/j.tsc.2023.101331]
Sohrabi, N., & Shamradi, H. (2024). Examining Persian textbooks of the elementary level based on critical thinking components. Approach to Philosophy in Schools and Organizations, 3(3), 22-33. [Persian] [Doi: 10.22034/esbam.2024.460153.1054]
Vashani, A., Mosavi, F., & Salari, Y. (2019). The role of creative thinking, analytical thinking and critical thinking in predicting the academic achievement of secondary school students. Educational Researches, 14(58), 140-162. http://sanad.iau.ir/fa/Article/939775
Yang, Y.-T. C., Chuang, Y.-C., Li, L.-Y., & Tseng, S.-S. (2013). A blended learning environment for individualized English listening and speaking integrating critical thinking. Computers & Education, 63, 285-305. [Doi: 10.1016/j.compedu.2012.12.012]
روان شناسی مدرسه و آموزشگاه
دوره 15، شماره 2
مرداد 1405
صفحه 64-52

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار